"Οι απ' έξω"

Η συνέχιση της έκτακτης νομοθεσίας του Εμφυλίου και οι επιπτώσεις της κατά τις δεκαετίες 1950 και 1960

Το 1952 ψηφίσθηκε το νέο Σύνταγμα της χώρας, το οποίο ακολουθούσε τα φιλελεύθερα συντάγματα του 1864 και του 1911, με λίγες μόνο τροποποιήσεις και με πιο αυταρχική κατεύθυνση. Χαρακτηριστικό της περιόδου είναι ο "συνταγματικός δυισμός", η παράλληλη δηλαδή ισχύς των Αναγκαστικών Νόμων και των Ψηφισμάτων που θεσπίσθηκαν κατά την περίοδο της "ανταρσίας" (1947-1949).

Οι κυριότεροι νόμοι που απειλούσαν την ελεύθερη δράση της Aριστεράς ήταν ο Α.Ν.375/1936 που αφορούσε το αδίκημα της κατασκοπείας και ο Α.Ν.509/1947 που καθιστούσε παράνομο το ΚΚΕ και "τας παραφυάδας αυτού". Στην πλειονότητα των δικών που έγιναν μετά τη λήξη του Εμφυλίου, και ιδίως μετά την ψήφιση του Συντάγματος του 1952, το κατηγορητήριο είχε συνταχθεί με βάση τις διατάξεις του Α.Ν.375/1936 (δίκη και εκτέλεση των N. Mπελογιάννη, Δ. Mπάτση, Ν. Καλούμενου, δίκη και εκτέλεση του N. Πλουμπίδη κλπ.).

Πολλά άλλα διατάγματα παρέμεναν σε ισχύ παρά την καταφανή σύγκρουσή τους με τις συνταγματικές επιταγές:

Κατά τις δύο μετεμφυλιακές δεκαετίες η λειτουργία των θεσμών επηρεάζεται από την έννοια της "εθνικοφροσύνης". Τα "πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων" υπήρξαν κληρονομιά του Εμφυλίου. Όλοι οι πολίτες ήταν δυνάμει ύποπτοι τέλεσης πράξεων που ποινικοποιούνταν από τα έκτακτα μέτρα της περιόδου 1947-1949. Ως εκ τούτου κρίθηκε αναγκαίος ο έλεγχος των πολιτικών φρονημάτων των πολιτών. Τα "πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων" προορίζονταν αρχικά για όσους εργάζονταν ή αναζητούσαν εργασία στη Δημόσια Διοίκηση, στο Δικαστικό Σώμα κλπ. Σταδιακά όμως έγιναν απαραίτητα ακόμη και για απλές συναλλαγές με την εκτελεστική εξουσία.

Η επίκληση του Συντάγματος και ίδιαίτερα του ακροτελεύτιου άρθρου 114: "Η τήρησις του παρόντος Συντάγματος αφιερούται εις τον πατριωτισμόν των Ελλήνων", ήταν το κεντρικό σύνθημα για την κατάργηση του παρασυντάγματος των έκτακτων νόμων.
Φωτογραφικό Αρχείο Αφών Μεγαλοκονόμου.

Οι μετεκτοπισμένοι

Τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων αφορούσαν όλους τους πολίτες. Ιδιαίτερα οι εκτοπισμένοι που σταδιακά, από το 1950 και μετά, είχαν εγκαταλείψει τα στρατόπεδα, αντιμετώπιζαν ένα καθεστώς διαρκούς παρακολούθησης και ελέγχου των κινήσεών τους από την Αστυνομία. Ουσιαστικά παρέμεναν εκτοπισμένοι, έστω και "εν αδεία επ' αόριστον διατελούντες". Η "άδεια" συχνά διακοπτόταν για μια μικρότερης ή μεγαλύτερης διάρκειας επιστροφή στον 'Αη-Στράτη.

Έγγραφο της μετεκτόπισης της Β. Θεοδώρου "Η Θεοδώρου Βικτωρία... τυγχάνει εκτοπισμένη, διατελούσα ενταύθα εν αδεία. Η άδειά της, κατόπιν Αποφάσεως του Υπουργείου Εσωτερικών, έχει παραταθή επ' αόριστον"...Υπηρεσιακό Σημείωμα της Ασφάλειας Αθηνών.
Η ποιήτρια Βικτωρία Θεοδώρου έπρεπε να παρουσιάζεται στη Διεύθυνση Ασφαλείας, κάθε φορά που σκόπευε να ταξιδέψει εντός της χώρας για να παίρνει γραπτή άδεια. Όταν έφθανε στον προορισμό της και όταν επρόκειτο να επιστρέψει, έπρεπε να παίρνει ανάλογη άδεια από τη Χωροφυλακή. Σε αυτό το Σημείωμα, με τις επάλληλες συμπληρώσεις, καταγράφονται οι κινήσεις της Β. Θεοδώρου κατά τα έτη 1954, 1955 και 1956.
Δωρεά Βικτωρίας Θεοδώρου

Είκοσι τρεις "εξ Αγίου Ευστρατίου εν Αθήναις μετεκτοπισθέντες πολιτικοί εξόριστοι" διαμαρτύρονται για την υποχρεωτική παραμονή τους στην Αθήνα, όπου δεν είχαν κανέναν οικογενειακό ή φιλικό δεσμό, ενώ αδυνατούσαν να εργασθούν για λόγους υγείας, για τους οποίους έλαβαν και την άδεια αναχώρησης από το στρατόπεδο.
Αρχείο Ιορδάνη Χριστοδούλου

Η κατάργηση του στρατοπέδου του 'Aη-Στράτη

Το 1962, μετά από απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας, αποχώρησαν και οι τελευταίοι εξόριστοι από το στρατόπεδο του 'Αη-Στράτη.

Αποχαιρετιστήρια επιστολή που παρέδωσαν οι τελευταίοι εξόριστοι στους κατοίκους του νησιού.
Αρχείο Βασίλη και Βύρωνα Μανικάκη